|
|||||||
|
|
|
|||||
|
|
|||||||
|
|
|
Turk Bayrami va Turk yangi yilbashi Navruz (yangikun) |
|
 |
YANGi KUN (NAVRUZ) Navruz qish shartlarining tugenip tabiyatning uyg`anishi, qor ve muzlarning erip, oqgan arig`larning jo'shup toshgan, chichaklarning ochilishi, yag`ochlarning yasharishi, kecha bilan kunduzning eshit bo'lishi, ve insonlarning qalbide guzel tuyg`ularning tirilishi, bahorning mujdecisi bo'lgan 21 mart miladi, 1 amal hijri kunude dog`udan botiga (g'arbdan sharqga) kuzeyden guneyge (shamoldan junubga) butun Turk Dunyosida O'rta Osyoda yashagan Uygur, Turkmen, O`zbek, Qazok, Qirgiz, kebi Balkan Turklerida, Turkiyada, Afg`onistanda Tacikiston, Hindiston, ve Ironlilarning Yangikun veya yilboshi qabul etkanlari Navruz buyuk bir jo'shku bilan qutlanilmoqdadir. Navruz bizning ichin nima ifode etadi? Navruzning tarixi qayardan boshlanip kelipti? Navruz 11 yuzyilda yozilgan ironlilarning Shahnomasidagi Taxt Jamshid`dan boshlanip kelip mi? Yo'q isa Chin tarixi kitoplarida Hun Turklari Haqqida Milatdan oldin 7 yuzyilda yozilgan Quyosh yilining birinchi oyi mart ayida boshlanayatgan marosimlari Navruz bilan bir ilgisi (irtiboti) bor mi? Bu so'rag`larning javobini topmoq uchun tarix kitoplariga boqmoq kerak. --Navruzning o`zalliklariden birisi Quyosh yilining boshlangich yili,yani yangi yil. --ikinchi o`zelligi Loladir ki Afg`onistonda mile-i guli surx deyilmoqda. --Uchunchusu Navruz dostonlaridir ki Shanomada aytilgan. |
| 12 Hayvonli Turk taqvimi >>> |
 |
 |
QUYOSH YILI TAQVIMI Turklarning islomiyat, isavilik, musavilik dinlaridan oldinki dini shamanizm, (kamanlik) Ko`k Tangri dinide Quyoshning ayri bir yeri bordir, Hatta Sibiryoda topilgan 4 ming yil oldin Turkche yozilgan toshlar yuzude va bundan 6 ming yil oldin Sumerlilar (Sumerlilar Turk idi) va Misirlilar zamonidan qolma, Quyosh shakillariga o'xshagan quyosh rasimlarini ko`rmoq mumkun. Chunku Ko`k Tangri dinide Tanri xudadir va Ko`k ham osmondir, yani osmon TANGRiSi (xudasi...) va Quyosh osmondadir. Qishning ketishi bilan bahorning kelishi, chichaklarning ochishi arrang Quyoshning chiqishi bilan mumkun. Bunun uchun Quyosh Tangri tarafidan insonlarga sunulgan bir lutufdur. Bukun Rusyaning kuzey (sharq) sibiryada Saka Turk jumhuriyati va guneyida Altay Turk jumhuriati bordir. Bu xalqlar 1 ming yildan beri bashqa Turk xalqlari bilan irtibotlari kesilgan,dinlari Musavilik, isavilik, islomiyat emas. Dinleri Kamlik, shamanizmdir. Bu xalqlarning yilbashi kunu bahorning kelishi Navruz kunudur. Bu yilboshi kunuge Quyosh bayrami deyilmoqda.Bu xalqlar arasida bahorning kelishi bilan yangi kiyimler kiyinilmoqda, avqotlar pishirilmoqda, dualar o'qulmoqda, va Turklarning ota spo'ru bo'lgan O'g`loq o'ynanilmoqda. Bunlar bir tasaduf bo'lalmaydi. Turklerning qullangan 12 hayvonli taqvimi ham boshlangich kunu amal ayining birinchi kunu, Navruz kunudur. Shamsi taqvimining oylari amal, savr, javzalar ironlilar tamonidan Farvardin, Xurdad, Murdad deyip o`zgertirilgan. Nizam-ul mulk 11 yuzyil yozuvchisi siyosatnoma otli asarida Navruzning Turklarga oit bayram va yilboshi kunu bo'lganini yozgan. Yine Kashgarli Mahmud Turklarda yilboshining Navruz bo'lganini ifode etgan...Marco polo bundan 8 yuzyil oldin Kubilay xoning oy ve quyosh rasimlari bilan suslanmish bayraqlaridan so`z etmoqda. Turklarning islomiyati qabul yillarida yozilgan O'g`uznoma (oguzname) qahramoni "bayrag`imiz quyosh bo'lsun" deydi. Selchuklular jami minoralarida, kitoplarda, quyosh rasmini chizip muhtasham asarlar yaratganlar. Yina Faronsali bir tarixchi yazar yozuvchi Jean paul Roux (Turklarning va Mogullarning eski dini) otli asarida shunlarni yozgan; "haqiqatda Turklarga oit bo'lgan 13 yuzyildan bashlanip islom to'proqlarida kushkusuz eng diqqat chekkan shakil bir arsaloning beliga yerlashtirilgan va so'ngralari qo'luga bir qilich tutup ironing bayrag`i bo'lgan yarim quyoshdir. Qilich arslan ati Turk xalqlari arasida ko`p yoygin (rivojda), Mog`oliston va sibiryadaki toshlar yuzuda yozilgan"... Rusyadaki Altay cumhuriyatida bir Rus olimi ivanov 50 shaman daplaridan (davul) 38 donasida quyosh va oy rasimlar chizilganini yozgan. Bukun butun Turk xalqlarining bayraqlarida oy va yulduz rasimlarini ko`rmoq mumkun... Navruz Saka Turklari Quyosh bayrami, Altay Turklari Chilgayak bayrami, Azerbayjon No'ruz, Ergeneko'n bayrami, Bo'zkurt bayrami, Bashkurt Turkleri Ekin Bayrami, Dog`u Turkistan Yangikun, bosh bahor, Gagavuzlar ilkyoz, Karachoy-Malkar Turklari Go'llu, Gutan, Saban Toy, Tegri Karakalpoklar/Terekkamaler Ergeneko'n bayrami, Qirgiziston Turklari No'ruz, kumuk Turklari Yozboshi, No'gay Turklari Saban Toy, O`zbekistan Turklari Navruz, Tatarlar Navruz, Turkmanlar Teza yil, Uygurlar Yangikun, otlari bilan bukunga o`zel bir o`nam ve ehemmiyat bermoqdalar. Selchuklu xoni Sultani Jalolladdin Melikshoh, olimlarni bilginlarni bir araga yig`ip Selchuklularning boshkanti isfahonda to'plamish, o`z otiga tuzatilgan jalolleddin taqvimini tuzattiradi, Shamsi taqvimi oti bilan iron va Afg`onistonda qullanilgan bu taqvimga ko`re yilboshi kunu 21 mart miladidir. ironda Akkoyunlu hukumdari uzun hasan Navruz kununu yilboshi qabul etmish, bergi ve moliyalerni bunga ko`re tuzettmishdir. Sultan kalimasining Navruz bilan birlikta (barobar) qullanilmasi, podishohlarning xalq bilan birlikta Navruz qutlamalariga qatilishi bilan ilgili irtibotlidir. 2 abdulhamid zamaniga qadar yani O'smanli davlatining songi podishohi (qadimki taqvimga ko`re) mart to'qquzu yani Navruz kunu qutlanilmaqta idi... |
|
|
 |
 |
LOLA QIZIL RENK VA NAVRUZ Lolaning asil vatani pamir tag'larining etaklaridir. ilk birinchi dafa Selchuklular Anadolu bukungu Turkiya to'praklariga ko'ch etkincha lolaning g'ozesini yonlariga ketirur.Lolaning shaklini tuzetgen jami va masjitlarida kitoplarining bosh sayfalarida, Selchuklu Turklaridan bizga miros qolgan butun tarixi asarlarda Lolaning rasmini ko'rmoq mumkun. Selchuklulardan songra O'smanli ipmarato'rligida ham qrollik saroylarining bog'chalarida lola yetishtirilgan. 500 yillik tarixga sohip istanbul jomilarining hammasining ichlarida lolaning rasmi chizilgan.birinchi dafa Hollanda'li elchi 1500li yillarda O'smanli saroyidan lolaning go'zasini Hollanda'daga olipborgan. Butun avrupa tillaride lolaning oti tulip'dir,bu Turkcha bir kalimadir. Bukun Hollanda'ning eng katta keliri oidati loladen elda etilmoqda. Lolaning o'nemi va ahamiyati nima edi Turklar uchun??? Chunku lola bahorda yetishadi, va lolaning rangi Qizil va qirmizidir. Yani eski qadimki oti bilan ( Al ) oldir. 'Al' otash rangidir. otash quyoshning bir porchasidir. Turklarning qadimki Kamlik va Shamanizm dinida otahs qutsoldir yani muqaddasdir. Ko'pi yerlarda Navruz otash yaqilip qutlanilmoqda. o'rnek: Turkiyeda, ironda...... Turk mito'lo'jisida al yani qizil va ko'k ranglarining muhim bir yeri bordir. Chunku tarixdaki Turk davlat va ipmarato'rluk bayraqlarining ranglari qizil vayo ko'kdur. Al rang quyosh to'g'gincha (shafaq vaqti) va yena quyosh botgandan songra osmon (ko'k) yuzuga yonsigan rang 'al' rangidir. Chunku Shamanizm dinida insonlar bu shafaq vaqtida duolar etadilar, bu shakilda ertang vaqti quyoshni duolar bilan qarshilap aqsham quyosh botkincha yena unu duolar bilan jo'natadilar. Al rangi qutsol va muqqoddas bo'lgani uchun bu kalima yuksak buyuk, katta anglamiga monosiga kelmoqdadir. Altay cumhuriyatining oti ''Al tag'' dan Altay bo'lgan. Alp kalimasi Turkchadan italiyanhca va inglizhcaga kechgan bir kalimadir ki manosi buyuk va yuksaktir. Gazneli Mahmud (sultan mahmud Gaznevi) davlatining qurujusunung oti Alp Tigin'dir.irevoning Al yo'qushu Kelur yozi ketar qishi Shirin bo'lur yor o'pushu Buradagi ''al yo'qush'' so'zu tikin va yuksak bo'lushu manosiga aytilmoqda. Bukun butun Turk to'pluluklarida bilinip o'ynanilmoqda bo'lgan '' oshiq'' o'yunlari bordir. Ashig o'ynaganlar bilar. Bu o'yun qo'ylarning arqa ayoqlarining tizza qisimlaridan chiqarilgan ''oshig'' deyilgan kemik suyak bilan o'ynanilmoqda. Oshiqning to'rt yuzu ''chukka'' ''Pukka'' ''To'ka'' va '' Alchi'' ''Olchi'' otlaridir. Oshiqning o'yunda eng maqul turushu tikin bo'lgan Alchi turushudur. O'yunlarda Oshiqning Alchi turushu chonsli va baxtli sanaladi. Ozarboyjan'da Qazokiston'da Guney Turkistanda (Avg'oniston) xalq og'zida aytilgan ''faloncha kishining oshig'i alchi (olchi) turuptu'' yani u kishining shonsi ochilipti.Shamanizm dinida otashning yamon ruhlarni qo'var bir o'zelligi bordir. insonlarni yamon ruhlardan arindiradi, aritadi. 6 yuzyilda Bizans imparato'rligidan elchilar Ko'k Turk imparato'rligiga kelgan, ko'k Turklar bu elchilarni iki tarafda yaqilgan otashning arasidan kechirilgan, o'tkazilgani Rum tarixide yozilgan. Qazoklarda bir kishi kasal bo'lganida yog'li bir narsani yaqip kasal bo'lgan kishining chegarasidan ''alas alas'' deyip aynaltiriladi ki bunga ''alaslama'' deyiladi. Yolg'z qizlar baxtlari ochilishi uchun ''otil motil chorshamba, baxti ochil chorshamba'' deyip otash va alav ustudan bo'kadilar. Guney Turkistan (avg'oniston Turklari) Turk xalqlari ishonchlaridan biri '' bir kishiga nazar tegmasin'' deyip u kishining shonasiga qizil bir qumosh lata bag'lanilmoqda.Turkman xotunlarinng bo'rklarining (boshga taqilgan toqqi vayo qasaba) ranglari qirmizidir. Qo'l bilan to'qulgan qolinlarimizning ranglari ''al'' ''ol'' qizildir. irondaki Safavi Turk davlatining vurushchulari alinlariga pishonalariga qizil bir lata bag'lar edi, ki bunlarga so'ngradan Qizilbosh Turklar deyilmoqga boshlandi. Avg'anistan Guney Turkistan Turklarining bir bo'lumu qizilbosh Turklaridir.1072 yilida yozilgan Kashg'arli Mahmud'ning ''Divani Lugati Turk'' kitobida qizil rangning yamonliklardan qo'ruyatigan sifati yozilgan. Qadim eski zamonlarda Turkiston'da para pul chiqmadan oldin kiyilatigan hayvon terisi '' kurk'' pul yeriga kechar edi. Kurk'ning qadimki oti ''tin'' edi. Eng qiymatli tin quyosh qizil al rangi edi. Quyosh'ning qizil rangi al, kurk'ning oti bilan birlaship ''al-tin'' ''Ol-tin'' kalimasini o'rtaga chiqargan ki Turkchada ''tillo'' demek. Yena bizlar arzishga va temir paraga ''tenge'' diyebiz,(Avg'anga salom berding qirq tanga tavon berding :-) bu ot ham oltin so'zi bilan rishalidir. Bukun Qazakistan'ing para birimimning oti tangadir. Ruschada para qarshilig'i qullanilgan ''dengi'' kalimasi Turkchadan Ruschaga kechgan ''tanga''ning Ruscha o'qunushudur. |
|
|
 |
|
DOSTONLARIMIZ Dostonlar bir millatning kultur borlig'idir. To'g'ru vayo yalg'on u millatning tarix sahnasiga chiqishini, shahomatini, qahramonliklarini so'zlegen bir unsurdur. Navruz bilan irtibatli eng katta doston '' ergenekun'' dostonidir. Turklar miladdan oldin 6 yuzyilda bir vurushda dushmanlarga qarshi yeniladi, kiyinge chekilip o'rmanlik ikki tog'ning arasida 4 yuz yil yashap ko'pchilik bo'lgandan kiyin bu tog'lardan chiqmoq uchun yo'l axtaradilar. ichlaridan bir kishi temir madan topadi va '' bu madenni eritip burdan chiqabiz'' deydi. Teridan tuzatilgan yetmish yerda yetmish ko'ruk hozirlap bu ko'ruklarni yaqadilar, Ushbu temir madanni eritip dushmanlarga qarshi vurushmoq uchun bu yerdan chiqish kununu ''ergenekun'' yani ''qurtulush kunu'' deydiler.Temir va Temirchilik kultu Turklarga oit bir kult, ot ustuda qilich sollap 2 ming dunyaning 3 qit'a qoraside hukum surgan. Avrupa Hun Turklarining Buyuk xoni Atillaning qilich dostoni... Changiz xoning asil oti ''Temuchin'' dir ki temirchi kalimasidan olingan... Ulug' otamiz Buyuk sohipqiran amir Temur'ning oti yena temirden olingan... iron 1 ming yildan beri Turk va mo'g'o'llarning hakimiyatida yashagan. ironlilar bu temirchilik kultunu Forslarga oit bo'lgan deyip ''ergenekun'' dostoniga o'xshanagan dostonlar yozganlar.Navruz bilan irtibatli Buyuk Hun imparato'rligida MO (miladdan oldin) 3 yuz yilda Mete Kag'an zamonida mart oyida yangi yil munasibati bilan to'renler, marosimleri Chin tarix kitoplarida yozilgan. ironlilarni hich bir tarixi belgasi yo'q, faqat Shahnamada yazilgan doston Fors millatining ezilgan bir zamonda Firdavsi 30 yil urunup Fors millatining Turk va Araplardan ustun bo'lganini isbotlamoq uchun yozilgan (u zamonda kuch Turklerning elida va din uygarlik, yazishma tili araplarni elida) Firdavsi '' o'lmaqga yuz tutmush Fars tilining Arapchaga qarshi yangidan tiriltim'' deydi. Navruz bayramini Taxt Jamshid' bilan irtibatlandirip Forslarning bir qurtulush kunu deydi. Diqqat chekish kerak Shahnome ham Turklarning egaman bo'lgan bir zamonda yozilgan ki Turk kulturudan ko'p narsalar o'g'ullangan... ironlilarning Navruz bilan ilgili Shahnome'dan oldin hich bir tarixi belge va tarixi asarlari yo'q... Shahnoma ham Turklarning egaman bo'lgen bir zamonda Gazneli Mahmud (Sultan Mahmud Gaznavi) ga ithof etilgan u shaxisga hadiya armag'on etilgan bir asardir...Avg'anistonda Navruz kunlarida qutlanilmoqda bo'lgan ota sporumuz o'g'loq o'yunu bukun dunyoda Fors tili bilan yani '' buzkashi'' oti bilan tanilmoqda... otlar muhim emas, tarix muhim belgalar muhim...Bukun tog'lar yashillandi Yozning boshi safo kelding Jumle qushlar hap tillandi Sulton Navruz safo kelding Bukun bahor ayyomidir Navruz Turkun bayramidir Ko'ngullerning sultonidir Ulus kunu saja kelding Tangri deyu o'tken qushlar Duo aylar tog'lar toshlar Yashillendi hap yag'ochlar Toza bahor safo kelding Kechdi qish do'nduk yozga Qo'shuqchular vurur sozga Quyosh baqti qo'zg'aldog'ga '' yangikun'' xo'sh kelding
Hurmat bilan B. Yuzbegi |
 |
|